[Reflection] Câu chuyện của ai?

[Phản ánh của tôi] Bắt đầu xây dựng khái niệm kể chuyện và sử dụng câu chuyện trong không chỉ công việc về Biến đổi khí hậu mà còn các nhóm VietCo trong bối cảnh Việt Nam từ cuối năm 2009, mãi đến giữa năm 2011 tôi mới chính thức gây quỹ để hiện thực hóa những bước đầu tiên của khái niệm: gợi ý, phát triển và thử nghiệm một số cách dẫn dắt câu chuyện dành cho người điều phối (story facilitators). Đó có thể  là bất kỳ ai, làm việc ở bất kỳ môi trường nào, với bất kỳ đối tượng nào. Đơn giản vì câu chuyện là chất liệu cơ bản dệt nên xã hội loài người. Ursula LeGuin, một nhà văn Mỹ đã từng viết “Có những xã hội tuyệt vời không sử dụng bánh xe, nhưng không một xã hội nào mà không kể chuyện.”

Một trong những câu hỏi cơ bản mà người điều phối kể chuyện luôn cần tự nhắc nhở mình: Câu chuyện của ai? Điều đó liên quan tới Thái độ của người điều phối, với tư cách là middle-man, trong quá trình từ khi tìm hiểu, tiếp cận người kể chuyện tới khi khiến các câu chuyện sẵn sàng để trao đi (kể, nghe, nhìn…).

Tôi có…hai câu chuyện để kể về câu hỏi này.

Ngay sau Tết tôi có chuyến đi tới Quảng Bình để thực hành việc dẫn dắt người dân kể lại những câu chuyện về sự thay đổi (stories of change). Những phản ánh, kinh nghiệm của chuyến đi sẽ tiếp tục cung cấp thức ăn cho cuốn Story Facilitation Guidebook mà tôi đang viết, trong dự án Earth Stories. Chuyến đi lại một lần nữa đưa tôi đến hết ngạc nhiên này tới bất ngờ khác về một số phát hiện mới của mình,như việc tôi thiết kế các kịch bản dẫn dắt tại cộng đồng, những vướng mắc nảy sinh trong quá trình thực hiện, một số gương mặt khác về tình yêu và việc ‘đối xử’ với cán bộ địa phương…Tuy nhiên, đây không phải trọng tâm của câu chuyện mà tôi định kể tại đây. Sau khi trở về, ngay lập tức tôi tiến hành xào nấu trên đống nguyên liệu thô ráp, và không ngừng xúc động về sức mạnh mà những câu chuyện cá nhân của người dân mang lại. Tôi viết thư cho nhóm làm việc tại Việt Nam của Challenge to Change, và một số người cùng tham gia vào dự án ngay từ đầu, trích dẫn lại một ví dụ, do một thanh niên tại địa phương kể lại. Sau khi kể bằng lời, người bạn đó đã viết lại như sau:

Quê hương tôi xã Gia Minh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.

Tôi và gia đình sinh ra và lớn lên ở làng quê gắn bó với dòng sông Kiến Giang. Gia đình làm nghề thả lưới đánh bắt cá trên sông. Lúc 8 tuổi, tôi cùng em trai đi thả lưới cùng gia đình trên sông thì được tin có gió mùa Đông Bắc tràn về. Vì thế gia đình đang đi thả lưới nhổ neo để về nhà, lúc đến nhổ neo thì tôi bị rơi xuống sống sau đó được bố mẹ đưa lên đò an toàn.

Từ đó tôi đã học và biết bơi; lên lớp 3,4 tôi đi học và hàng ngày mùa hè cùng các bạn đi học về thường tắm ở xã Mỹ Trung và tập cho nhiều bạn biết nơi. Dòng sông tôi trước đây rất đẹp, sạch sẽ và thơ mộng và nhiều người biết bơi. Tuy nhiên do sự phát triển của xã hội và nghề nghiệp nên tuổi trẻ lớn lên đã có sự thay đổi. Về nghề nghiệp không còn gắn bó với dòng sông và không còn biết bơi và nhiều nghề mới ra đời như câu chép, chềnh chềnh, câu lươn trên sông đã làm dòng sông bị ô nhiễm nên hầu như thanh niên và các em nhỏ không còn ra sông tắm và học bơi nữa.

Để tiếp tục bảo vệ dòng sông như ngày xưa, tôi mong muốn các cơ quan chức năng có biện pháp quản lý và tuyên truyền nhân dân thay đổi ngành nghề để hạn chế đến mức thấp nhất ô nhiễm môi trường, trả lại dòng sông sạch và đẹp thơ mộng như ngày xưa. Và ước mơ của tôi là thành lập các điểm tập bơi để có thể tập luyện cho thanh niên và các em biết bơi hạn chế tình trạng bị đuối nước khi tiếp xúc với môi trường nước.

Trong số 7 bức thư trả lời có 3 emails đầu tiên, đều là của 3 chuyên gia cao cấp của tổ chức, là những người có hàng chục năm kinh nghiệm trong công tác phát triển tại Việt Nam, và nội dung chính của cả 3 là đặt câu hỏi, gợi ý tôi nên bổ sung thêm thông tin, số liệu, báo cáo để làm rõ chi tiết “…nhiều nghề mới ra đời như câu chép, chềnh chềnh, câu lươn trên sông đã làm dòng sông bị ô nhiễm…” trong câu chuyện trên. Họ nói rằng câu chuyện chưa có tính thuyết phục. Và đây là email trả lời của tôi:

Thật tuyệt khi mọi người có nhiều trao đổi và ‘criticism’ thú vị qua email!

Như em có dịp giới thiệu từ đầu, đây là những câu chuyện cá nhân về sự thay đổi, về Biến đổi khí hậu. Một trong những câu hỏi, theo em và cả nhóm dự án là, rất quan trọng khi dẫn dắt, thu thập các câu chuyện về BĐKH là “Câu chuyện của ai?”

(i) Phần trích dẫn nguyên văn những gì được viết ra bởi chính người kể chuyện, bạn Quân ở huyện Quảng Ninh – đó là câu chuyện của Quân.

(ii) Trong quá trình bạn kể chuyện, em có những câu hỏi giống như gợi ý của chú Duật và anh Dũng, sau đó em về nhà, viết lại câu chuyện em đã được nghe, trong đó có số liệu, đánh giá…để làm cho các chi tiết chặt chẽ, hợp lý và có tính thuyết phục – đó là câu chuyện của em, của một người ngoài, của NGO.

Đó cũng chính là mục đích ‘giáo dục’ trong phương pháp truyền thông về BĐKH, mà CtC và WWF đề xuất trong dự án Câu chuyện Trái Đất này: TÔN TRỌNG và thực sự LẮNG NGHE những quan sát, cảm nhận, ghi chép, ký ức…của người dân tại cộng đồng. Để phản hồi lại các câu chuyện, người nghe HỎI, NUÔI DƯỠNG SỰ TÒ MÒ mà không PHÁN XÉT. Đó có thể là thông điệp mạnh nhất, hiệu quả nhất để thấy được gương mặt muôn màu của BĐKH, qua đôi mắt và trái tim của những con người bình dị.

Những đánh giá của nhóm chuyên gia ấy mở cho tôi thấy chặng đường đổi thay, từ nhận thức tới hành động, còn thách thức đến nhường nào!

Câu chuyện thứ hai có bối cảnh là quán trà đá vỉa hè trường Đại học Y Hà Nội, khi tôi không còn định đạp xe vào chiều muộn một ngày cuối tuần, và gặp Dũng, cán bộ phòng Phát triển cá nhân trường Đại học FPT tại Hà Nội. Một số đề xuất giáo dục mà tôi phát triển với thanh thiếu niên đã và đang được thử nghiệm tại đây. Dũng là một người có quan tâm, và thể hiện điều đó một cách nhiều nhiệt huyết, tới việc làm gì cho sinh viên của mình ‘phát triển’. Không phải lần đầu tiên tôi chia sẻ với Dũng về những ý tưởng liên quan tới Câu chuyện cá nhân và việc Kể chuyện, và lần này, chúng tôi trò chuyện cụ thể hơn về một cách để khuyến khích sinh viên kể lại câu chuyện của mình về thay đổi mà các chương trình Phát triển cá nhân mang lại. Lắng nghe cách làm của nhóm Dũng, tôi hiểu ngay rằng câu hỏi “Câu chuyện của ai?” chưa được các bạn quan tâm và tìm cách trả lời. Cùng là một hoạt động chụp ảnh các sự kiện để truyền thông, nhưng qua con mắt của cán bộ thực hiện và người hưởng lợi, là sinh viên, có thể mang tới hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Điều ta muốn là sự thay đổi được nhìn qua góc độ của HỌ. Ta càng mang theo nhiều agenda, nhiều dự định, ta càng có xu hướng động chạm và can thiệp vào sự trong sáng trong câu chuyện CÁ NHÂN của người khác.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: